Йæ курдиат – уæрæх æмæ парахат
Мæ мысинæгтæм гæсгæ
Габараев Илья
Ацы фыстæджы фæдыл редакцийы сæрмагонд уацхæссæг ныхас кодта РЦИ-Аланийы Композиторты цæдисы сæрдар Макоты Ацæмæзимæ æмæ йын уый радта ахæм дзуапп: “Гæбæраты Илья зынгæ бынат ахсы нæ музыкалон аивады. Уымæн йæ уацмыстæй бирæтæ систы адæмон. Уымæ гæсгæ ахæм хъуыстгонд композиторæн йæ ном никуы ферох уыдзæн дзыллæтæй. Ацы аз фæззæджы, Цæгат Ирыстоны Композиторты цæдисыл 70 азы кæй æххæст кæны, уый фæдыл 2008 азы сентябрæй — 2009 азы мартъимæ нæ республикæйы цæудзæн фестиваль. Уым зындгонд композитор Гæбæраты Ильяйы уацмыстæм гæсгæ арæзт æрцæудзæн йæ номарæн концерт. Аивадиртасджытæ уыцы концерты рæстæг бæлвырдæй æрныхас кæндзысты Гæбæрайы-фырты цард æмæ йæ бирæвæрсыг сфæлдыстады тыххæй”.
Дæлдæр мыхуыр кæнæм, зындгонд композитор Гæбæраты Ильяйы бирæвæрсыг аивадæн стыр аргъ чи скодта æмæ абон дæр кæны, уыдонæй иуцалдæры мысинæгтæ.
Бæтæгаты Татьянæ, музыкæиртасæг, Цæгат Ирыстоны-Аланийы аивæдты сгуыхт архайæг:
— Зарæгæн дæр уд ис, фæзæгъынц. Æмæ, æцæгдæр, зарæг вæййы, чи йæ саразы, уый халдих, айдæнау ын февдисы йæ цин, йæ сагъæстæ.
Гæбæраты Ильяйы (рухсаг уæд) зарæджы ныхæстæ “Мæ зарæг — Ирыстон”, зæгъгæ, уыдоны эпиграфæн райсæн ис композиторы æппæт сфæлдыстадæн дæр. Ацы зарæг Ирыстоны чи нæ зоны, чи йæ нæ фехъуыста, ахæм адæймаг зын ссарæн у. Бæлвырд дзы зыны авторы сфæлдыстадон дунеæмбарынад, зарæг йе ‘мдзаг у уарзондзинадæй райгуырæн зæхмæ, фыдæлты уæзæгмæ.
Гæбæрайы-фырт йæ зæрдæйы хъармæй цы уацмыстæ сфæлдыста, уыдонæй алкæцыйы дæр, алы нотæйы дæр, тырныдта йæ адæмы уд рафæлгъауынмæ, музыкæйы æвзагæй йын йæ миддунейы рæбинæгтæ равдисынмæ. Уый йæ бæллицтæ, йе сфæлдыстадон хъару снывонд кодта дзыллæты хорзæхæн.
Илья уыдис æмæ у Ирыстоны хуыздæр композитортæй, йæ бирæвæрсыг сфæлдыстад та — нæ республикæйы профессионалон музыкалон аивады ирддæр сыфтæй. Уый айдагъ дæсны профессионалон музыкант нæ уыд, фæлæ ма уыд бирæвæрсыг нывгæнæг дæр. Ильямæ поэтикон, нывгæнæджы курдиат куы нæ хæццæ кодтаид, аивадон дзырды ад афтæ тынг куы нæ æнкъардтаид, уæд нæ фæзындаиккой йе ‘ртæ оперæйы, йæ дыууæ программон симфонийы: Дыккаг — Еврипиды трагеди “Медея”-мæ гæсгæ, Æртыккаг — Гарсиа Лоркæйы æмдзæвгæтæм гæсгæ. Уыдонимæ йæ диссаджы вокалон циклтæ та! Лæмбынæг ма æркæсæм, Илья Ирыстоны тыххæй цы зæрдæмæхъаргæ уацмыстæ сарæзта, уыдонмæ. Æрмæст сæ нымæц дæр у бирæ цæуылдæрты дзурæг: симфонион сюитæ “Иры хæхтæ”, æртæ симфонион рапсодийы, музыкæ кинонывтæн “Хæхты зарджытæ”, “Терчы былгæрон”, “Ирыстоны хъæбул” æмæ æндæртæн.
Гæбæрайы-фырт йæхи стыр амондджыныл нымадта, йæ рагбонты Ирыстоны культурæйы номдзыд архайджытимæ кæй фембæлд, уымæй. Уыдон уыдысты нывгæнæг æмæ этнограф Тугъанты Махарбег, композитор, музыкалон фольклор æмбырдгæнæг Галаты Барис. Уыдоны фæрцы зæрдæргъæвд лæппу фыццаг къахдзæфтæ акодта аивадмæ; бацыд ахуыр кæнынмæ Тугъанты Махарбеджы нывкæнынады студимæ æмæ фæстæдæр архайдта Хуссар Ирыстоны кæфтытæ æмæ зарджыты паддзахадон ансамбль “Симд”-ы, разамынд ын лæвæрдта Галаты Барис. Ансамблы кусгæйæ Илья фæхæстæгдæр музыкæмæ, базыдта адæмон инструменттыл цæгъдын.
Цалдæр азы фæстæ Гæбæрайы-фырт разамынд лæвæрдта хихъæппæрисадон оркестрæн Цхинвалы æмæ Тбилисы. Ленинграды куы ахуыр кодта, уæддæр та йæ хъул сах абадт — уыд хорз ахуыргæнджыты къухы, композицийыл æй ахуыр кодтой Л.Никольская æмæ П.Уствольская.
Консерваторийы та уыд профессор Кушнаревайы къласы. Æппæт уыдæттæ хорзырдæм фæзындысты Ильяйы курдиатыл. Суанг консерваторийы ахуыры азты уый кусын райдыдта оперæ “Азау”-ыл, фæзындысты студент-композиторы фыццаг уацмыстæ: кантатæ “Мах хъæуы сабырдзинад” (1951 аз), Ирон симфонион рапсоди (1952 аз), “Героикон увертюрæ” симфонион оркестрæн (1953 аз). Консерватори каст куы фæцис, уæд ма уыцы уацмыстыл бафтыдта сюитæтæ “Иры хæхтæ”, “Ирыстоны хъæбул”, симфонион поэмæ “Фæллой” (1956 аз).
Æрыгон композитор базыдта композицийы домæнтæ, фольклорон æрмæгæй куыд пайда кæнын хъæуы, уыдæттæ. Уымæн æвдисæн сты, æхсайæм азты цы æртæ симфонион уацмысы сфæлдыста, уыдон. Фыццаг симфонийæн хорз аргъгонд æрцыд Мæскуыйы 1960 азы, Ирон литературæ æмæ аивады декадæйы рæстæг. Йæ Дыккаг æмæ Æртыккаг рапсодитæ та зынгæ бынат æрцахстой Цæгат Ирыстоны Паддзахадон филармонийы симфонион программæты. Æхсайæм азтæ курдиатджын композиторæн уыдысты бæркадджын. Фæзындысты йæ вокалон циклтæ: “Æнæферохгæнгæ” (1961 аз), “Талас” (1962 аз), “Авд зарæджы сабитæн” (1962 аз), Расул Гамзатовы æмдзæвгæтæм гæсгæ вокалон цикл (1963 аз).
Гæбæраты Ильяйы романсты лирикон хъайтары фарсмæ архайæг у æрдз дæр. Æрдз — цардæгас, алцæмæ дæр бардарæг, цыбырдзырдæй, психологон фон — йæ фæрцы реалон хуызы рæзы адæймаджы драмæ, ивынц алыхуызон цаутæ æмæ фæзындтытæ. Уымæн сты йæ уацмысты сæргæндтæй бирæтæ символты хуызæн, æвдисынц уды бæлвырд уавæр, цæстытыл ауайын кæнынц æрдзы нывтæ. Мæнæ дзы иуцалдæр: “Изæр”, “Хæхтæ фынæй кæнынц”, “Къæвда бон” æмæ афтæ дарддæр. Æртыккаг симфони у Гæбæраты Ильяйы хуыздæр уацмыстæй иу. Композитор æй ныффыста, йе сфæлдыстадон тыхы куы бацыд, уæд. Симфонийы мидарæзт, йæ драматургийыл фæзынди Лоркæйы поэзи. Автор йæ уацмысæн равзæрста куырыхон дзырды зæрингуырды хуыздæр антифашистон æмдзæвгæтæ, иттæг дæсны спайда кодта контрастон мадзалæй. Симфонийы кæрæдзийы ивынц зæрдæнкъуысæн трагеди æмæ фæлмæн лирикæ. Фыццаг хайы уынæм Испанийы фæлгонц, йæ диссаджы æрдз æмæ адæмы.
Рухс, амонд, цины дзæнгæрджытæ! Фæлæ мæнæ æхсæв сабыргай айтыгъта йæ сау базыртæ… Зæрдæйы цыдæр тас хизы. Уд ауайы, æрдуйы нарæгæн свæййы дыккаг æмæ æртыккаг хæйтты: нæры арв, сау фæрчытæй хауы хох. Кæронбæттæн хайы та — марой трагедийы фæстæ. Иудзырдæй, нывгæнæджы уацмысы ирдæй зынынц рæстæджы уæззау нывтæ. Симфонийы æппæт хæйтты дæр Адæймаг сиды: “О, зæлланггæнаг, циганты горæт!” Уыцы сидт фæлхат кæй цæуы, уый хуымæтæджы нæу, уый у тых æмæ æхсары нысаниуæг.
Рæстдзинад æмæ Сæрибары идеалтыл композитор тох кæны йæ оперæты дæр. Гæбæрайы-фырты оперæтæ “Керменисттæ”, “Олланæ” æмæ “Азау” систы нæ республикæйы культурон царды стырдæр цаутæ. “Азау” æвæрд æрцыд Цæгат Ирыстоны Паддзахадон музыкалон-драмон театры сценæйы 1968 азы. Уый фæрцы нæм фæзынд фыццаг бирæактон лирикон оперæ-драмæ ирон æвзагыл. Чи нæ зоны Гæдиаты Секъайы уацмыс “Азау”? Дыууæ уарзæгой уды
— Азау æмæ Таймуразы тæригъæддаг хъысмæт. Сæ уарзт у æгæрон æмæ æнусон Лейлæ æмæ Меджнуны уарзтау”, — фыста Александр Фадеев. Æмæ уыцы трагикон уарзондзинад Гæбæраты Илья адæмы ‘хсæнмæ рахаста музыкæйы фæрцы. Оперæ чи федта, уыдонæй, æвæццæгæн, никуы ферох уыдзысты Азауы ари æмæ монолог, Таймуразы ари, Иласы балладæ, Азау æмæ Бибойы психологон сценæтæ-дуэттæ, дзыллон сценæ.
Ильяйы иннæ дыууæ оперæйы “Олланæ” (1968), “Керменисттæ” (1982) амад сты нуарджын драматургийыл, фæлгонцтæ рауадысты ирд, бирæвæрсыг. “Олланæ”-йы сæйраг темæ у сылгоймаджы бартыл тох зæронд дуджы. Оперæ “Керменистты” та автор равдыста, советон хицаудзинад Цæгат Кавказы куыд æрфидар, уыцы революцион цаутæ.
Зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ Ильяйæн фидар сфæлдыстадон бастдзинад кæй уыдис драмон театр æмæ киноимæ. Ирон театры спектаклтæй музыкæ кæмæн ныффыста, уыдон нымад сты хуыздæр спектаклтыл. Зæгъæм, “Судзгæ зæрдæ”, “Медея”, “Сæрмæт æмæ йæ фырттæ”, “Сау чызг” æмæ иннæтæ. Уæдæ кинонывтæ “Жизнь, ставшая легендой”, “Тæбæхсæуты Владимир”, “Ирыстоны хъæбул”, “Хæхты зарджытæ” æмæ æндæртæ дæр куыннæ дзурынц курдиатджын композиторы æрмдзæфыл!
Гæбæраты Ильяйы æппæт сфæлдыстадон архайд æдзухдæр баст уыд республикæйы музыкалон цардимæ. Абон нæ республикæйы иунæг солист, иунæг профессионалон музыкалон коллектив дæр ахæм не ссардзынæ, йæ репертуары Ильяйы уацмыстæ кæмæн не сты. Гæбæрайы-фырты уацмыстæ хъуыстысты Уæрæсейы Федерацийы Композиторты цæдисы пленумты, нæ бæстæйы алы горæтты, фæсарæнты. Ильяйы хуызæн курдиатджын композитортæй фæзæгъынц, уыдонæн вæййы райгуырæн бон, фæлæ мæлæн бон — никуы.
Людмилæ Левитская:
— Музыкалон аивады фæндагыл Гæбæраты Илья фыццаг къахдзæфтæ акодта 1945 азы, 19 азы йыл куы сæххæст, уæд. Уыцы аз Хуссар Ирыстонæй абалц кодта Ленинградмæ. Уым музыкалон училищейы æмæ консерваторийы ахуыр кæнгæйæ, ноджы тынгдæр райхæлд йæ курдиат. Консерваторийы ахуыр кæнгæйæ йын уæлдай стырдæр æххуыс бакодта композицийы ахуыргæнæг, профессор Х.С.Дмитриев. Консерваторимæ фæлварæнтæ дæтгæйæ къамисы размæ рахаста, музыкалон училище каст фæуыны фæстæ “Нарты Батрадз”-мæ гæсгæ цы дипломон куыст — симфонийы иу хай ныффыста, уый. Къамисы уæнгтæ стыр аргъ скодтой Гæбæрайы-фырты куыстæн. Газет “Вечерний Ленинград”-ы 1949 азы 22 августы номыры Гæбæраты Ильяйы къамы бын бакæсæн уыд ахæм рæнхъытæ: “На четыре вакансии на теоретико-композиторском факультете было подано 10 заявлений.
Композитор-осетин И. Габараев, окончивший музыкальное училище, представил на экзамен свою симфонию “Батрадз”. Ее программное содержание основано на народном осетинском эпосе — одном из сказаний о нартах. В симфонии отражены подвиги нарта-богатыря Батрадза в борьбе за свободу родного народа. Исполненная на двух роялях симфония молодого композитора получила единодушное одобрение экзаменаторов”. 1954 азы Гæбæрайы-фырт æнтыстджынæй каст фæцис консерватори. Курдиатджын композиторы уайтæккæ райстой нæ бæстæйы Композиторты цæдисмæ. Фыццаг дæс азы цард Ленинграды. Ам ноджы тынгдæр райхæлд йæ курдиат. Ныффыста симфонион оркестрæн дыууæ рапсодийы. Музыкæуарзджытæ йын уæлдай стырдæр аргъ скодтой йæ Æртыккаг рапсодийæн. Уыцы рæстæг йæ къухы ныффыссын бафтыд музыкалон уацмыс “Тохы зарджытæ” æмæ вокалон-симфонион поэмæ “Адæймагмæ”. 50-æм азты астæу Илья зæрдæмæхъаргæ музыкæ ныффыста киноныв “Сын Иристона”-йæн.
1964 азы Гæбæраты Илья Ленинградæй ссыд Дзæуджыхъæумæ æмæ æнæхъæнæй дæр аныгъуылд сфæлдыстадон куысты. Йæ къухы бафтыд бирæ спектаклтæн музыкæ ныффыссын. Уыдонимæ уыдысты спектаклтæ: “Медея”, “Макбет”, “Антигона”, “Великий убийца”, “Первый удар”, “Слышишь, Анна?”, “Горящее сердце” æмæ æндæртæ.
1966 азы Гæбæрайы-фырт ногæй раздæхт æмæ дарддæр кусын райдыдта йæ оперæ “Азау”-ыл. Йæ премьерæ æнтыстджынæй ацыд 1968 азы Цæгат Ирыстоны музыкалон-драмон театры. Уый Ирыстоны уыд фыццаг бирæактон оперæ. Сценæйы та йæ сæвæрдтой: режиссер Лекъты Ю.Н., дирижер П.Ф.Панасян, хормейстер Æчеты А.Т., нывгæнæг Ю.П.Федоров. Оперæ “Азау” абон дæр зынгæ бынат ахсы Ирыстоны музыкалон аивады.
Оперæ “Азау”-ы ахъазгæйы уæд тынг зæрдæмæхъаргæ фæлгонцтæ сарæзтой нæ зындгонд солисттæ Тогъойты Таисæ, Билаонты Долорес, Суанты Федыр, Дзуццаты Виктор, Абайты Хаджумар, Годжыцаты Исахъ æмæ иннæтæ.
Гуыдиаты Гермæн, УФ-йы Фысджыты цæдисы уæнг, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат:
— Гæбæраты Илья æрдзæй рахаста стыр курдиат музыкалон аивадмæ. Уымæн йæ алы музыкалон уацмыс дæр фыст уыд зæрдæйæ, æмæ йын уымæ гæсгæ арф хъардтой зæрдæмæ дæр. Илья-иу бирæ удхар фæкодта, бирæ æнæхуыссæг æхсæвтæ-иу арвыста йæ алы музыкалон уацмыс фысгæйæ дæр.
Ильяйæн йе стырдæр бæллицтæй иу уыд нæ ирон сценæйы национ оперæ фенын. Æмæ уыцы бæллиц йæ къухы бафтыд. Фыццаг оперæ “Азау” æвæрд æрцыд Музыкалон-драмон театры сценæйы. Премьерæ ацыд æнтыстджынæй. Ильяйæн бирæ арфæтæ фæкодтой музыкæуарзаг дзыллæтæ. Ахæм стыр арфæтæ райста йæ иннæ бирæ музыкалон уацмысты тыххæй дæр.
Гæбæраты Илья Гаврилы фырт райгуырд Хуссар Ирыстоны. Суанг сабийæ сахуыста адæмон сфæлдыстады алæмæты ронгæй, базыдта æвæджиауы дуне æмæ цæрæнбонтæм ссис йæ уацайраг. Ильяйы сфæлдыстадыл хъуыды кæнгæйæ, зæрдыл æрлæууынц Нигеры куырыхон ныхæстæ: “Адæмон сфæлдыстад у аивады ныййарæг мад, йæ кæцыфæнды хуыз ын куы райсæм, уæддæр: поэзи зæгъай, нывкæнынад, музыкæ… Уый махыл аудæн кæны суанг авдæны дугæй. Нæ хæзнадон, нæ быркуы”..
Авдæны дугæй суанг йæ амæлæты бонмæ хъысмæт фидар тæгтæй сбаста Ильяйы музыкалон аивадимæ. Музыкæ уымæн ссис йæ царды æнæбайсысгæ суадон. Уый йæхæдæг кæд абон æгас нал у, уæддæр йæ фæстæ цы бирæ зæрдæмæхъаргæ музыкалон уацмыстæ ныууагъта, уыдон зынгæ бынат æрцахстой нæ музыкалон аивады, æмæ, зæгъæн ис афтæ, уыдон адæмы зæрдæты кæй цæрдзысты æнустæм æмæ адæмæн кæй хæсдзысты стыр æхцондзинад.
Æрмæг бацæттæ кодта
ЧЕРЧЕСТЫ Хъасболат
http://zilahar.narod.ru/AivadOc.html#4